Türk Yazıtları Tarihi

Bize ulaşabilen ve ilk okunabilir olan Türk yazılı taşları, Soğdca, Brahmice olmak üzere 1. Göktürk Devleti dönemine denk gelir. Türk Kağanlığının varlığını, hakimiyetini ilk Bugut yazıtıyla öğreniyoruz. Bu dönem 1. Türk Kağanlığı Dönemi’ne, 552 – 630 yıllarına aittir.

. Bugut Yazıtı <–
. Hüys Tolgoy Yazıtı

Bunun dışında çoğunun tarih tespitleri yapılamayan Yenisey ve Talas yazıtları da muhtemelen bu dönemin öncesinde başlayıp sonrasına uzanan çok sayıda mezar taşlarından oluşur. Eski Türkçe Dönemi’ndeki Türk Dili varlığını izleyebildiğimiz büyük öneme sahip yazılı ürünlerimizdir.

Bazı Yenisey taşlarının tarih olarak 2. Göktürk Devleti dönemine, yani 2. Türk Kağanlığı (Kutluk) zamanına denk düştüğü Prof. Dr. Erhan Aydın tarafından tespit edilmiştir. Bu da 680 – 744 yılları arasına denk düşüyor.

Yenisey mezar taşlarında, ailesinden, sevdiklerinden, eşinden, çocuklarından, vatanından ayrılışın duygu dolu anlatımlarını görürüz. Bu anlamda Türk toplumunun sosyolojisi ve inanç yönü hakkında da önemli bilgiler edinebiliyoruz.

Örnek Yenisey Taşları
.
.
.

2. Türk Kağanlığı ( 2. Köktürük – Göktürk) Dönemi (680 – 744) ise Türk yazılı taşlarının altın çağını yaşadığı, bize en büyük heyecanı ve bilgiyi kazandıran dönemi olmuştur.
. Çoyr Yazıtı
. Höl Asgat (İhe Ashete) Yazıtı
. Kutlug Kağan Yazıtı <–
. Tonyukuk Yazıtı
. Kül Tigin Yazıtı
. Bilge Kağan Yazıtı
. Ongi Yazıtı
. Küli Çor Yazıtı
. Dongoyn Şire – Delgerhan’da Bulunan Yazıtlar
. Darhan Momingam Yazıtı
. Hirgisiyn Ovoo Yazıtı

Hepsi yazılı veri olarak önemli ve değerli olmakla birlikte Kül Tigin, Bilge Kagan ve Tonyukuk yazıtları, Orhun abidelerinin temel taşları ve önemli kişilerin birinci ağızdan dolu anlatımlarıdır. Bu yazıtlar İlteriş’le birlikte başlayan dönemi anlatır. İlteriş yani Kutlug Kagan, Doğu Göktürklerini Çin esaretinden kuratan kişidir. Kutlug Kağan Yazıtı da yakın bir dönem içinde bulunabilmiştir. Bu dönemi veziri ve kumandanı Tonyukuk’la birlikte yürütür. Bilge Kağan ve Kül Tigin ise onun çocuklarıdır. Yani bunlar dönemin büyük isimlerinin taşları olmuştur.

Bu dönemin ardından 744 yılında Uygur Dönemi başlar ve Uygurlar da Türk alfabesini bir süre daha kullanarak yazı geleneğini devam ettirmiştir. Türk (Orhun) alfabesinin kağıda döküldüğü bize ulaşabilen yegane örneği olan “Irk Bitig” ise ayrı bir öneme sahiptir. Uygur döneminin taş yazıtları ise aşağıdaki gibidir:

Kağıda yazılı: Irk Bitig

Taş Yazıtlar:
. Karabalgasun 1 Yazıtı
. Karabalgasun 2 Yazıtı
. Sevrey Yazıtı
. Tes Yazıtı
. Taryat/ Terhin Yazıtı
. Moyun Çor / Şine Usu Yazıtı
. Süci Yazıtı
. Chang’an Yazıtı
. Gürvalcin Uul Yazıtı

Uygurlar kendi dönemlerinde ağırlıklı olarak, Soğd alfabesinden ürettikleri Uygur alfabesini kullanmış, Mani ve çokça Budist metin çevirileri yapmıştır. Uygurlar önce Mani dininden etkilenmiş, daha sonra Budizme geçiş yapmışlardır.


Oğuzhan BALTAOĞLU