Bugut Yazıtı (581 – 582) ve Önemi

Bugut Yazıtı‘nın Türk Tarihi’ndeki önemi büyüktür. Moğolistan’ın Arhangay bölgesinde, 1. Göktürk Devleti dönemine ait nadir yazıtlardan olup Türklerin Dünya’ya hükmettiği Soğd dilinde yazılmıştır.

Bugut Yazıtı, Türk adının tarihte “kendi yazılı kaynaklarımızda” en erken geçtiği beñgü taştır. 1. Göktürk Devleti Dönemi’nde yazıldığı tespit edilen az sayıda yazıttan biridir. Tatpar Kağan’ın ölümü üzerine 581 – 582 yılında dikildiği tespit edilmiştir.

B–1 (Yazıtın sol yüzü) ……………………………………(AŞİNAS)
1. (r)ty (mwn’)k nwm (sn)k’ ’wst’t δ’r-’nt tr-’wkt ’(’)šy-n’s kwtr(’)’tt ’xšy-wn’k
……………………………………………………….(TÜRÜKÜT)
“Bu kanun taşını, Türklerin Aşinas Boyu’ndan Hakanlar dikti.”

Bu ilk cümledeki ifade, Türk adının yalnızca Aşina boyuna ait bir ifade olmadığını, Türk adının daha geniş bir kesimce kullanılan bir millet adı olduğunun da göstergesidir. Aşina o milletin boylarından biridir.

Soğdca yazılmış yazıtın “ Sol B1 yüzü ” bu şekilde başlar ve biraz ileriki bölümde Mukan Kağan‘ın ölümünden ve arkasından Tatpar Kağan‘dan ve onun da ölümünden söz eder. Bu ikisinin bütün dünyaya hükmettiğini dile getirir.

Bugut Yazıtı’nın sol(B1), ön(B2) ve sağ(B3) yüzü Soğd dilinde olduğu, arka yüzü ise Brahmi alfabesiyle eski bir Moğolcayla yazıldığı anlaşılmıştır. Bugut Yazıtı’nın en sağlıklı okunuşu ve özellikle hasarlı Brahmi alfabeli bölümün eski bir Moğolca olduğu bilgisi ve kısmi okunuşu Yutaka Yoshida ve T. Moriyasu adlı Japon dil bilimciler tarafından ortaya konmuştur. [1]

Türk Kağanlığı’nı kurup yöneten boyun adı Çin kaynaklarında A-shi-na (Aşina) iken burada Aşinas biçiminde geçtiği görülür. Bu Aşinas biçiminin Karabalgasun Yazıtı’nda da bu şekilde geçtiği yine aynı akademisyenler tarafından dile getirilmiştir. [2] Ōsawa Takashi’ye göre Khor Asgat Yazıtı’nda da (Höl Asgat) bu şekilde geçmiştir. Yazıttaki Türkler ifadesinin ise Türüküt biçimde çoğul geçtiği görülür.

Bulunduğu yer :
Bugut Yazıtı, Moğolistan’ın Arhangay bölgesinde, Bayn Tsagaan Gol (Kutsal Beyaz Göl) civarında bulunan Bugut Dağı’nın 10 km doğusunda, Birinci Türk Kağanlığı zamanından kalma bir anıt mezar külliyesinde bulunuyor. Aynı zamanda Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının yaklaşık 170 km doğusundadır. [3] Bu yönüyle Tonyukuk Yazıtı’nın bulunduğu yere daha yakın olduğu anlaşılabilir.


Oğuzhan BALTAOĞLU



Kaynakça:
[1]Ölmez, Mehmet, “Orhon-Uygur Kağanlığı Dönemi Moğolistan’daki Eski Türk Yazıtları”, 4. Baskı 2021.

[2]T. Moriyasu & Y. Yoshida, “Mongoru kokunai Toketsu Uiguru jidai iseki-hibun chōsa kanpō [A preliminary Report on the Recent Survey of Archaeological Sites and Inscriptions from the Turkic and Uighur Period in Mongolia]” (Japonca), Nairiku ajia gengo no kenkyū [Studies on the lnner Asian Languages]1998.

[3] Ömez, Mehmet, “İlk Türk Kağanlığından Günümüze Ne Kaldı?” XI. Milli Türkoloji Kongresi Bildirileri
11-13 KASIM 2014