Kutlug Kağan (İlteriş) Yazıtı – Son Durum (Alt Bölüm Bulundu.)

Kutlug Kağan (İlteriş) Yazıtı, Birinci Türk Kağanlığı dönemine (Göktürk) ait olup, günümüze ulaşan bölümleriyle Türk dilinde yazılmış en erken yazıtlar arasında değerlendirilmektedir. Bu sayfada yazıtın bulunma süreci, mevcut durumu ve Türk adının yazılı kaynaklardaki kronolojik yeri ele alınmaktadır.

İlteriş Kağan (Kutlug) Yazıtı’nın alt bölümü bulundu. Üst bölümü 2022 yılında bulunmuştu.

Bulunamayan alt kısmı, 1978 yılında bir Moğol kadının mezar taşı olarak kullanılmış. Bulunan bu alt bölümünün Türkçe kısmı ise okunamaz durumda.

Kutlug Kağan (İlteriş) Yazıtı ile ilgili son durumda, yazıtın alt bölümü bulunsa da hasarlı ve okunamıyor. Yine de okunan bölümleriyle, “Türk Diliyle” yazılmış kayıtlarımızda Türk adının ilk geçtiği tarihi daha da geriye taşımış olduk. (695 yılına).

Türklere ait Soğdca yazılmış Bugut yazıtı‘nda (<-) ise Türk adı ilk kez 581 yılında geçmekteydi. Dolayısıyla kendi kaynaklarımızda en eskisi hala Bugut Yazıtı’dır.
Bu kanun taşını Türklerin Aşinas boyundan hükümdarlar dikti.”
Bugut: B/1-3

Aslında makalesi yayınlanalı neredeyse bir yıl oldu (29.01.2025) ama Kazakça yayınlanan makalesini tekrar gözden geçirip pek bilinmeyen kısımlarını sizinle paylaşmak ve hatırlatmak istedim. Üzücüdür ki, İlteriş gibi çok önemli bir kişiliğin yazılı taşının üst bölümü bulunduktan sonra kayıp olan alt parçasının bulunmasını beklerken ağır hasarlı ve okunamaz bulduk. Yine de “Türkçe yazılı” kayıtlarımızda Türk adının geçtiği en eski belgeyi Tonyukuk’tan da geriye taşıyabilmek mümkün oldu.

Meğer Kutlug Kağan (İlteriş) Yazıtı’nın alt kısmı bir mezar taşı olarak kullanılmış. Eski Türkçe yazılı bölümün kazınmış bir görüntüyle okunamaz duruma gelmesi mezar sahiplerinden olmayabilir ama bir kastın olduğu hasar durumundan anlaşılıyor.

Merkezi Kazakistan’ın Astana şehrinde olan Türk Akademisi ve Moğolistan Bilimler Akademisi Arkeoloji Enstitüsü‘nün 2019 yılında başlattığı ortak keşif çalışmasında, 2022 yılında Nomgon-2 kompleksinde yapılan kazılarda iki kurdu tasvir eden bir yazıtın üst kısmı bulunmuştu. Yazıtın ön yüzünde Türkçe yazı içeren 19 satırlık bir yazı alanı bulunuyordu. Bunun ancak 12 satırında okunabilir bölümler vardı. Bunu o dönemler paylaşmıştık. 2023 yılında alt bölümü de bulunmuştu ama çalışması yapılmadan yayınlanmadı. 2024 yılında ilk kez duyurusu yapıldı ve 2025 yılının başlarında açıklamalı makalesi yayınlandı. Taşın sol üst yüzünde de 3, 4 satırlık Türkçe bir bölüm olduğu tespit edilse de bu satırlar da okunamaz durumdadır.

Yeni bulunan alt bölümün arka yüzünde ise hasarlı olarak her satırında 24 hiyaroglif bulunan 15 satırlık bir Çince bölüm tespit edilmiş. 3-8 satır aralığındaki bazı bölümleri okunmuş. Bunların içinde “Türk değeri/kutlusu” ve “Kutlug” (Çince telaffuzu Gu-du-lu) kelimeleri bulunmuş. Yine ne nimet ki hem taş sahibi milletin (Türk) hem de kimin adına dikildiğinin (Kutlug) belgesi yazılı bölümde okunabilir durumda bulunuyor ve bu Türkçe bölümü ile örtüşüyor.

Taşın sağ yüzünde ise 6 satırlık Soğdca bir metin olsa da bunun ancak birkaç satırındaki az sayıda sözcük okunabilmiş. Bu sözcüklerden birisi yine “Kutlug Kağan” sözü olmuş. Bu da yazıtın tüm dillerde birbirini doğrulayan bir yönü olmasını sağladı.

Yazıtın alt bölümü hasarlı ve okunamaz durumda olsa da, Kutlug (İlteriş) Yazıtı, Türk dilinde yazılmış metinler içinde Türk adının geçtiği en erken örneklerden biri olması bakımından büyük önem taşımaktadır. Bu yönüyle, Bugut Yazıtı ile birlikte Türk adının yazılı kaynaklardaki tarihini daha erken dönemlere taşımaktadır.


Oğuzhan BALTAOĞLU

Kaynak: Номгон-2 ғұрыптық кешені Құтлық қаған бітіктасының көне
түрік бітік жазулы, соғдыша және қытайша мәтіндері
© 2025 ж. Мұстафаев Ш., Энхтөр А., Базылхан Н., Мөрөн Б., Батболд Г.,
Бөгенбаев Н., Буянхишиг Ц., Барс М., Цуй Нинг, Шугар
УДК 902.904 (517)
МРНТИ 03.41.91

https://doi.org/10.52967/akz2025.3.29.21.3