Akıl sözcüğünün Eski Türkçe Dönemi karşılıkları: Ög, Us ve Ukuş. (Göktürkçe, Eski Uygurca, Karahanlı Türkçesi)
Akıl sözcüğünün Eski Türkçe Dönemi’nde “Ög“, “Us“, “Ukuş” ve buraya eklemediğim daha çok “zihin” anlamına gelen “Aŋ” gibi birçok karşılığı vardır.
Bu dil zenginliği; akıl, anlayış kavramlarını farklı anlam kökleri üstünden değişik şekillerde karşılayabilmiştir. “Ög” sözcüğü “ö-” düşünmek eylemi üzerinden yola çıkarken, doğruyla yanlışı ayırt etmeyi ifade eden “Us” ve kavramayı ele alan “Uk-” eylemiyle akıl ve anlayış kavramları karşılanmıştır.
Türk Dili işlenerek bu zenginliğini koruyacak ve arttıracakken tam ters bir sürece girip 11. yüzyıldan itibaren yoğunlaşan kültürel bir etkileşimle yabancı dillerden yoğun biçimde sözcük almış ve kendi varlığını işletmesi sekteye uğramıştır. Diller ve kültürler elbette birbiriyle etkileşime girer ama bunun bizde bir miktar dozunun kaçması sebebiyle kendi dil varlığımız zarar görmüştür.
Oğuzhan BALTAOĞLU
Kaynaklar:
▪︎ ERGİN, M. (Kasım 2007) “Orhun Abideleri” 40. Baskı. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
▪︎ TEKİN, T. (Kasım 2023) “Irk Bitig” 4. Baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
▪︎ KAŞGARLI, M. (Mayıs 2005) “Divanü Lügati’t-Türk” 1. Baskı. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
Akıl sözcüğünün Eski Türkçe Dönemi’nde “Ög“, “Us“, “Ukuş” ve buraya eklemediğim daha çok “zihin” anlamına gelen “Aŋ” gibi birçok karşılığı vardır.
Bu dil zenginliği; akıl, anlayış kavramlarını farklı anlam kökleri üstünden değişik şekillerde karşılayabilmiştir. “Ög” sözcüğü “ö-” düşünmek eylemi üzerinden yola çıkarken, doğruyla yanlışı ayırt etmeyi ifade eden “Us” ve kavramayı ele alan “Uk-” eylemiyle akıl ve anlayış kavramları karşılanmıştır.
Türk Dili işlenerek bu zenginliğini koruyacak ve arttıracakken tam ters bir sürece girip 11. yüzyıldan itibaren yoğunlaşan kültürel bir etkileşimle yabancı dillerden yoğun biçimde sözcük almış ve kendi varlığını işletmesi sekteye uğramıştır. Diller ve kültürler elbette birbiriyle etkileşime girer ama bunun bizde bir miktar dozunun kaçması sebebiyle kendi dil varlığımız zarar görmüştür.
Oğuzhan BALTAOĞLU