Yorgun Ne Demek? Yorgun Sözcüğünün Kökü ve Kökeni Nedir?

Yorgun ve Yorulmak sözcükleri, (mecazen) çok yürümekten bitkin düşmüş demektir. Eski Türkçe Dönemi’nde yorı- (yürü) eyleminden türemiş olup Türkçe kökenlidir. Yorgun sözcüğünün kökü dolayısıyla “yorı” eylemidir. Yorı eylemi de aslında ek almış biçimi olduğundan bunu eylem gövdesi olarak düşünmek mümkündür. Ama daha küçük bir anlamlı kökte emin olmadığımız için bu kökü “yorı” olarak alıyoruz. Eski Türkçe (Göktürkçe) karşılığı ise Aruk‘tur.

Kelime Tahlili:
Yorgun: Yorı- /-gIn
Yorı-: (Eylem gövdesi)
-gIn: Eylemden ad yapan yapım eki.

Yorul-: Yorı-/-l
Yorı-: (Eylem gövdesi)
-l: Eylemden eylem yapan yapım eki. (Dönüşlülük eki)

-gIn eki, eklendiği eylemin varlığına olumlu ya da olumsuz çok maruz kalmanın hali anlamını verir. Bilgin dediğimizde bilme eylemini çok yaşayan anlamındadır. Bezgin dediğimizde çok bezmiş bir haldedir. Yorgun dediğimizde de mecazen veya gerçekte bir yolu çok yürümüş kişinin bitkinlik halidir. Bu yol bazen fiziki bazen düşünsel olabilir.

Yorgun ve yorulmak sözcüğünün varlığını en erken Dede korkut kitabında ve sonra çeşitli eski çeviri ve sözlüklerde görüyoruz.

Kaynaklar:
▪︎ Türkiye Türkçesi: yorul-, yorgun [Dede Korkut Kitabı, 1400? yılından önce]
toklu başlu Doru Aygır yoruldı (…) oğlan avda idügün andan bileyin kim yorgun atıŋ-ıla, kedilmiş cıdaŋ-ıla ardına düşesin.

▪︎ Türkiye Türkçesi: [anon., Ferec ba’d eş-şidde, 1451 yılından önce]
yayak giderlermiş yorulmışlar, tāḳatları tak olmış kalmışlar.
yorult- [Ali Bey, Kitab-ı Mukaddes terc., 1665]
hakkan şimdi beni yorultduŋ, cümle tâifemi harâb eylediŋ

▪︎ Türkiye Türkçesi: [Meninski, Thesaurus, 1680]
yorulmak: Defatigari. (…) yorultmak: Defatigare. (…) yorğun, yorulmış, yorğunlık
Türkiye Türkçesi: yor- [Ahmed Vefik Paşa, Lehce-i Osmani, 1876]
yormak: Eziyet etmek, bītāb etmek, yürükmek, gezdirmek.

Nişanyan’ın taradığı sözcüğün geçmiş olduğu kaynaklar.


Oğuzhan BALTAOĞLU