Umut Sözcüğünün Kökeni nedir? Ümit Farsça mı?

“Umut” sözcüğünün kökenini incelediğimizde Türkçede zengin bir kök türetimine ve geçmişine sahip olduğunu görüyoruz. Aşağıda da açıkladığımız gibi “Umut” Türkçe kökenlidir. Ümit’in ise Farsça olup olmadığını yazı içinde birlikte değerlendirelim.

Ümit sözü, Farsların eski dil kayıtları sebebiyle Farsça olarak görülür ve benzerliği sebebiyle umut sözünün de Farsçaya mal edilme eğilimi vardır. Bu sözcüklerin bu kadar benzer bir sesletim ve anlam ile farklı kökenlere sahip olması gerçekten çok mümkün değildir.

Farsça ile Türkçe arasında ilginç yapı ve söz benzerlikleri de vardır ama burada o konuya girmiyorum. Burada yalnızca bu sözcüklerin geçimişini ele alarak bir kavrayış içinde olamaya çalışacağız.

Eski Farsçada bu sözcük aslında “u” ile söylenerek “umıd” ve “ummed” biçimlerinde geçiyor. Bunu “ü” leştirenler yine Türkler oluyor. Gül ve bülbül sözlerinin aslı da “gul” ve “bulbul” dur. Bunların Farsça olduğunu biliyoruz ama Umut’taki durum farklı. Çünkü bizde de eski ve köklü bir Um- eylemi bulunuyor ve bu Farsçanın yoğun etkisi olmadan önceki dönemde de bizde bulunuyordu. Bunu da ü’leştirmeden bugüne kadar getirmişiz. Asıl konu, bu ummak eyleminin hangi dile ait olduğudur.

Fars edebiyatı’nın revaçta olduğu dönemler bazı sözcükleri dilimize almışız ama onlarla beraber bizdeki “umug/umunç/umut” sözünün diğer bir yabancı sürümünü de birlikte almışız. Yani anlaşılıyor ki, geçmişte verdiğimiz bir sözü geri alarak Umut ve Ümit sözlerinin birlikte yaşamasına sebep olmuşuz.

*Peki neden “ümit” Türkçe kaynaklıdır? Çünkü hem bu benzerlikle iki ayrı köken olamaz hem de Türkçe yabancı dillerden eylem almaz. Ad soylu çok sayıda sözcük almıştır ama Türkçenin eylem aldığı pek görülmemiştir. Belki biti- gibi birkaç istisnası bulunur.

Bununla beraber Türkçede cümle daima Türkçe kökenli bir eylemle biter. Eylemler Türkçede bir şekilde onur meselesi halinde. Bununla birlikte ortada Türkçenin geçmişinde köklü olan bir UM- eylemi bulunuyor. Bu um- öyle çok ve eski yapım ekleriyle türer ki, Türkçede organik bağı olduğu kuşkusuz hale gelmiştir.

Örnek: “Um-ug (umu)”, “Um-unç”, “Um-ul-“, “Um-un-“, “Um-ut”, “Um-çı”, “Um-ar”, vs. Farsçada belki yapısı gereği böyle bir kök türetim zenginliği de görmek mümkün değildir. Türkçe ise bu kök üstünden büyük bir zenginlik yaratmıştır. O yüzden kanaatimiz Ümit sözünün de Türkçe kökenli olduğudur.



Oğuzhan BALTAOĞLU