“Ubut” ne demek? Tonyukuk Yazıtı’nda Ubut sözü geçen bir bölüm okuması.

Ubut, Eski Türkçe Dönemi’nde (Göktürkçe & E. Uygurca) Edep, haya, ar demektir. Bu yazıda Ubut sözcüğünü Tonyukuk Yazıtı’ndan bir bölümle erdemi de karşılayacak biçimde inceleyeceğiz.

Özgün metin: “Yanalım. Arıg ubutı yeg tidi.”
Günümüz T. : “Dönelim. Temiz edep yeğdir, dedi”

“Ubut”, eski Türkçe döneminde “edep”, haya” anlamına geliyor. Bu daha sonra Orta Türkçe dönemine giriş örneği olan Karahanlı Türkçesi’nde (Divanü Lügati’t Türk – 1074) “Uvut” biçimini alıyor ve “haya” karşılığı veriliyor.

Türkçede “utanmak” sözü de buradan kaynaklı. Sözcük Ubut > Uvut > Ut-lan biçiminde bir değişim sürecine giriyor. Yine 1074 yılında yazılan Divanü Lügati’t Türk’te, Oğuzlar tarafından “utunç” (utanç) biçiminde kullanıldığı belirtiliyor. Kaşgarlı Mahmud gerçekten çok önemli bir eser bırakmış. Demek ki Oğuzlarda bu sözcükteki fonetik değişim süreci daha erken bir dönemde gerçekleşmiş.

Örneğini verdiğimiz Tonyukuk Yazıtı’nda ise bu sözcük çok daha derin bir anlamla ifade ediliyor. Düşmanın ayrıldıkları yere geldiğini duyduklarında geri dönme gerekliliğini bir “haya” konusu olarak görüyor ve bunun için “Ubut” sözünü kullanıyor. Bu bir nevi erdemli bir duruşu da gösteriyor.


Oğuzhan BALTAOĞLU