Türk Lehçelerinde ve Eski Türkçede (Göktürkçe & E. Uygurca) “Orta” Ne Demek?

Türk lehçelerinde “Orta” kavramını, Eski Türkçe Dönemi’nde (Göktürkçe, E. Uygurca) “Ortu” olarak görüyoruz. Türk lehçelerinde ise Orta sözcüğü genel bir ses olayıyla çoğunlukla yine “Orta” biçiminde bulunuyor.

“Orta” sözcüğü Türk lehçelerinde ortak seçilimli sözlerden biri. Yani bunu birinci kullanım tercihi anlamında söylüyoruz. Çünkü bazı sözcükler Türk dillerinde bulunmasına rağmen başka bir seçenek kullanabiliyorlar. Bu sözcükte ise neredeyse tüm Türk lehçelerinde benzer bir ses değişimi yaşanıyor.

Göktürkçede “Ortu” diye bildiğimiz bu sözcüğün hemen hepsinde son ünlüsü genişleyerek a’ya dönüşür. Kırgızcada bulunan dudak çekerliği (Labiel atraction) sebebiyle, yuvarlak ünlüyle başlayan sözcük sonraki heceyi de yuvarlaklaştırıyor. Bu Kırgızcada genel bir durum olduğu için orta sözü de “orto” biçimini alıyor.

Göktürkçe: Ortu
Türkiye Türkçesi: Orta
Azerbaycan Türkçesi: Orta
Kazakça: Orta
Kırgızca: Orto
Türkmence: Orta
Kazan Tatarcası: Urta


Oğuzhan BALTAOĞLU