Türk Lehçelerinde “Konuşmak” Ne Demek/ Nasıl Söylenir?

Türk lehçelerinde “konuşmak” söyleş- eyleminin aşağıda açıkladığımız lehçe farklılıklarıyla söylenir. Özbekçede “Gaplaşmak”, Türkmencede “Gürleşmek”, Türkiye Türkçesinde “Konuşmak” sözleri ise bu lehçelerde ağır basmış kullanımlardır.

Tabloda gösterdiğimiz mavi kısımlar master eki dediğimiz bölümlerdir. Kıpçak Türkçelerinde bu mastar eklerinin “-u” olduğu dikkatimizi çekiyor. Oğuz grubunda ve Karluklara bağlı Özbeklerde ise -mAk ekinin kullanıldığını görüyoruz. “Söyleş-“ eyleminin Türklerde genel bir kullanıma sahip olduğu da anlaşılıyor.

Göktürkçe ve Eski Uygurca dönenimde karşılıklı konuşmak anlamında “Sablaş-“, “Sözleş-” biçimleri kullanılıyordu. Ay-, Ayt- eylemleri ise tek taraflı söylemek anlamında eskiden beri kullanılır. Aslında “Söyleşmek” hepsinde ortaktır. Diğerleri bölgesel söyleyiş biçimleridir.

Konuşmak, danışmak, gürleşmek, gaplaşmak gibi değişik kullanım biçimleri, bu tür zamanla oluşan bölgesel kullanımlardır. Her Türk topluluğu kendi özelinde böyle kullanım öncelikleri ve alışkanlıkları geliştirebiliyor.

Türkiye Türkçesi: Konuş-mak
Azerbaycan T: Danış-mak
Kazakça: Söyles-u
Kırgızca: Süyleş-u
Özbekçe: Gaplaş-mak
Türkmence: Gürleş-mek
Kazan Tatarcası: Söyleş-u


Oğuzhan BALTAOĞLU