Türk Lehçelerinde ve Eski Türkçede (Göktürkçe & E. Uygurca) “İyi” Ne Demek?

Türk Lehçelerinde “iyi” kavramı, Eski Türkçe Dönemi’nde (Göktürkçe, E. Uygurca) “Edgü” biçiminde söyleniyordu ve Edgü demekti. Türk Lehçelerinde iyi sözcüğünün karşılıkları ise birincil olarak aşağıda belirttiğimiz “Yahşı” sözünün lehçe farklılıkları ve “Edgü” sözünün bugünkü biçimleridir.

İyi sözcüğünün geçmişi Göktürkçede gördüğümüz “Edgü” dür. Türk Dili’nde söz ortası ve sonu “d” seslerinin z’ye, ondan sonra da “y” sesine dönüştüğünü biliyoruz. Adak > Ayak, Kudug > Kuyu, Adgır > Aygır gibi buna çok sayıda örnek göstermek mümkündür.

“Edgü” sözcüğü de tam böyle bir yolculuk geçirip “Edgü > Ezgü > Eygü > Eyi > İyi” biçiminde bir yol almıştır. Türk lehçelerinde de bu yolculuğun farklı duraklarından örneklerini görebiliyoruz. Her ne kadar Türk Dünyasında Yakşı/Yahşı kullanımı öne çıksa da her birinde bu sözcük de bir şekilde varlığını koruyor.

Göktürkçe: Edgü
Türkiye Türkçesi: Eyi > iyi
Azerbaycan T. : Yahşı, eyi.
Kazakça: Jaksı, igi/ii
Kırgızca: Cakşı, ayıgu
Özbekçe: Yahşi, ezgu
Türkmence: Çağ
Kazan Tatarcası: Yahşı, iye


Oğuzhan BALTAOĞLU