Türk Lehçelerinde ve Eski Türkçede (Göktürkçe & E. Uygurca) “Gök” Ne Demek?

Türk lehçelerinde Gök anlamı, Eski Türkçe Dönemi’nde (Göktürkçe & E. Uygurca) gökyüzü ve yücelik kavramını karşılayan “Köök” ve “Teŋri” sözcükleriyle ifade ediliyordu. Türk Lehçelerinde ise asıl karşılığı “Kök” olmakla birlikte çoğunlukla Farsça kaynaklı olan “Asman” (Asuman) sözcüğünüŋ aşağıda belirttiğimiz lehçe biçimleriyle söyleniyor.

“Teŋri” sözcüğü geçmişte gök için de kullanılmış olsa da bunuŋ göklerle ululuk bakımından birleştirildiği ve birinci aŋlamınıŋ bildiğimiz Tanrı olduğu bugünkü Türk lehçelerinden de yaklaşık olarak aŋlaşılıyor.

Evreni döndüren manasıyla(?) da gökle ilişkisi bulunabilir. Teŋri sözcüğünün ayrı bir konu başlığı yapılması gerekiyor. Daha kapsamlı incelenmesi gereken bir sözcük. Bunu dil bilimi ve Türkoloji çalışmaları bölümünde işleyeceğim.

Göktürkçede gökyüzünü kasteden Kök’üŋ ise uzun ünlülü (Köök – 𐰜𐰇𐰚) olduğunu, Divanü Lügati’t Türk’ten ve Azerbaycan Türkçesindeki soŋ sesteki yumuşamadan (Gö-y) aŋlıyoruz. Yalŋız bunuŋ eski Orhun metinlerinde uzun ünlülü de (𐰜𐰇𐰚) normal de (𐰚𐰇𐰚) yazılmış olduğu görülüyor. Tabloda bugünkü 1. kullanım tercihleri gösterildi.

T. Türkçesi: Gök, Gökyüzü
Az. Türkçesi: Göy
Kazakça: Aspan
Kırgızca: Asman
Özbekçe: Osmon
Türkmence: Alasman, Asman
Kazan Tatarcası: Kük

Bir de Aspan, Asman meselesi var ki, bu bizim bildiğimiz Eski Farsça “Asuman – Asman” sözcüğünüŋ Türk Dillerine girmiş halleri. Hepsi kendi lehçesinde bunu uygun hale getirerek kullanmış.


Oğuzhan BALTAOĞLU