Türk Lehçelerinde ve Eski Türkçede (Göktürkçe & E. Uygurca) “Değil” Ne Demek?

Türk lehçelerinde “Değil” ifadesi, Eski Türkçe Dönemi’nde (Göktürkçe, E. Uygurca) bazen uzun ünlülü (yōk /𐰖𐰆𐰸) biçimde yazılarak Yok (𐰖𐰸) demekti. Değil’in doğrudan eski biçimini ise Orta Türkçe Dönemi’nde Dağol olarak görüyoruz. Türk lehçelerinde ise “Değil” sözcüğü yaygın olarak Er- olmak fiili ile -mAz olumsuz geniş zaman ekinin birleşmesiyle olur: “Emes, emas, yemes.”

Türk Lehçelerin “değil” sözcüğü “tügel, tügül, vs” gibi değişik biçimlerde kullanılıyor. Örnek olarak Özbekler “emas” biçimini yaygın olarak kullansa da “tügül” de sözlüklerinde bildikleri bir sözcüktür. Değil sözcüğünün geçmişini, Divanü Lügati’t Türk’te yani 11. yy. da “Dagol” biçiminde daha çok Oğuzların yaygın olarak kullandığı notuyla takip edebiliyoruz.

Göktürkçe: Yõk
Türkiye Türkçesi: Değil
Azerbaycan T. : Deyil
Kazakça: Yemes
Özbekçe: Emas
Kırgızca: Emes
Kazan Tatarcası: Tügel

Bunun yanı sıra günümüzde büyük Türk lehçelerinde “EMES” biçimi yaygınlık kazanmıştır. Kazaklar kapalı e sesini “ye” olarak telaffuz ettikleri için bunu “yemes” biçiminde seslendiriyorlar. Baştaki E sesi aslında Er- (mek, olmak) eylemidir. MES ise geniş zaman ekinin 3. kişi olumsuzluk eki “-MEZ” dir. Bu bizdeki “i-miş, i-di” ek eylemlerindeki “i“, ermek eylemidir. Biz bugün bu sözcüğü kullanıyor olsaydık “imez” diyecektik.

ER- + -MEZ > EMES.


Oğuzhan BALTAOĞLU