Türk Lehçelerinde ve Eski Türkçede ( Göktürkçe & E. Uygurca) “Büyük” Ne Demek?

Türk lehçelerinde “Büyük” kavramı, Eski Türkçe Dönemi’nde (Göktürkçe, E. Uygurca) Uluģ ve doğrudan eski hali olan Bedük idi. Türk lehçelerinde “Büyük” ise çeşitlilik göstermekle birlikte bizim gibi “bedük” sözünün devamı olan “büyük, böyük, buyuk, biik, beyik, böyek biçimlerinin de Türk dillerinde var olduğu görülür. Görselde ve aşağıda bunları ayrıntılı gösteriyoruz.

Türkiye T : Büyük
Azerbaycan T: Böyük
Kazakça: Ülken, Biik
Kırgızca: Çoŋ
Özbekçe: Katta, Buyuk
Türkmence: Beyik
Kazan Tatarcası: Zur, Böyek

“Büyük” sözcüğünün Türkçedeki geçmişi “Bedük” tür. Türkçede söz ortası ve sonu “d” sesleri zamanla “z” ye, ondan sonra da “y” sesine dönüşmüştür. Bunun Bod > Boy, Adır- > Ayır-, Kudug > Kuyu gibi örneklerini çokça vermek mümkündür.

Bu durum birkaçı dışında tüm büyük Türk lehçelerinde yaşanmış ve pek kullanmasalar da “böyek, buyuk, biyik” gibi biçimlere dönüşmüştür. En çok kullandıklarını birinci sıraya koyarak sunmaya çalıştım. Azerbaycan Türkleri ile biz “büyük/bedük” sözünü ilk sırada kullanmaya devam ediyoruz. Bunun dışında “koca, kocaman, ulu” gibi sözcüklerimiz de bulunuyor. Ulu sözü ise Türk lehçelerinin hepsinde kendi biçimleriyle bulunuyor.


Oğuzhan BALTAOĞLU