Eski Türkçede (Göktürkçe & E. Uygurca) ve Türk Lehçelerinde “Birle” & “İle” Ne Demek?

Türk lehçelerinde “İle” ilgeci ve bağlacı, Eski Türkçe Dönemi’nde (Göktürkçe, E. Uygurca) “birle” (𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀) biçimindeydi. Türk Lehçelerinde ile sözcüğü ise tabloda gösterdiğimiz gibi ortak bir gelişim yolunun farklı duraklarında inmiş sözcük biçimleri durumundadır.

Birle > Bile > Bile-n > ilen > ile.

“İle” ilgeci (edat) ve bağlacının tarihi sürecimizdeki halleri ve Türk dillerine dağılımı. BİRLE ‘den İLE ‘ye bir yürüyüş. Değişerek “BiLE” biçimine ilk Harezm Türkçesi döneminde 13, 14. yüzyıllarda geçiyordu. Bu sırada Memlük Kıpçakları hala “BİRLE” yi devam ettirmişti. Her yerde eş zamanlı olmasa da değişerek yoluna devam etti.

Kelime tahlili:
“Bir + -il -e”

“Bir” adı ile “-il (mek)” bağlamak eylemi kullanılarak ve ardına zarf-fiil eki (-a/-e) getirilerek oluşmuş bir yapı durumundadır. “Bir olarak” anlamındadır.

Göktürkçe: Birle
Türkiye Türkçesi: İle
Azerbaycan Türkçesi: İla
Türkmence: Bilen
Özbekçe: Bilan
Kazakça: Men
Kırgızca: Menen
Kazan Tatarcası: Belan


Oğuzhan BALTAOĞLU