Eski Türkçede “Sabah”: Taŋ (Tan), Erte ve Yarın

Eski Türkçe Dönemi’nde (Göktürkçe & E. Uygurca) “sabah” kavramı tek bir sözcükle değil, tan (taŋ), érte/irte ve yarın gibi birden çok sözcükle karşılanmıştır. Bu karşılama, érte sözcüğü ile “erkenlik“, yarın ile “aydınlanma” anlamı kazanarak mümkün olmuştur. “Taŋ” sözcüğü ise bugün kullandığımız tan vaktiyle örtüşüp şafak vaktini de kastetmiştir. Bununla birlikte Tonyukuk’un bunu yazıtlarda sabah için kullandığını görüyoruz.

“Bolçuka Taŋ öŋtürü tegdimiz.”
Bolçu’ya sabaha varmadan (sabah öncesi) ulaştık.
T. 1. Taş. K/11

• Érte /İrte sözcüğüne baktığımızda ise hem Eski Uygurca ile “Eski Türkçe” de hem de Divanü Lügati’t Türk‘le birlikte “Orta Türkçe” de yazılı olarak tespit ettiğimiz, kullanımı hala süren bir sözcüktür. Bizde “er geç” ikilmesi ve “erken” sözüyle kökü yaşarken Türk Lehçelerinde erten(Krg), taŋerten(KZ), ertalab (Özb), ertir (Trkm) gibi sabah sözcüğünü karşılayan örnekleri bulunur.

• Bilinmesi gereken başka bir konu, iki ayrı erte oluşudur. Sabah anlamına gelen, erkenlik anlamı kazandıran erte, kapalı e ile (é) érte‘dir. Bu ses “i” ye yakın bir ses olduğu için yazıya i ile geçirildiği ve telaffuz edildiği görülür.

Diğeri ise açık ya da normal e ile olan “erte” dir ki, bu ert-, “geçmek” eyleminden gelir ve sonraki anlamı kazanır. Bizim ertesi gün dediğimiz erte budur.

1. Érte / İrte: Erken, sabah.
2. Erte (Ärtä): Sonraki, sonra.

• Sabah anlamını karşılayan Yarın sözcüğü ise farklı kullanmamız sebebiyle bizi en çok şaşırtan sabah karşılığı olmuştur. Eski Türkçedeki Yaru- (Aydınlanmak) ve Yaruk (Aydınlık, ışık) sözleriyle kökteştir. Ad olması gereken Yar köküne -In Vasıta hal ekini alarak oluşmuş olmalıdır.

Güz-ün: Güz zamanı.
Yaz-ın: Yaz zamanı.
Kış-ın: Kış zamanı.
Yar-ın: Aydınlık zamanı (sabah)

• Peki bizde yarın ◂ sözcüğü nasıl ertesi gün haline geldi? Bu anlamı geçmişte de görülmekle birlikte tekrar aydınlanacak olan gün düşüncesiyle zamanda bir sonraki güne işaret edebildiği anlaşılır.


Oğuzhan BALTAOĞLU

İlgili Kullanılan ve Taranan Bazı Kaynaklar:
▪ ERGİN, M. (Kasım 2007) “Orhun Abideleri” 40. Baskı. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
▪ TEKİN, T. (Kasım 2023) “Irk Bitig” 4. Baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
▪ ÖLMEZ, M. (2021) ” Orhon-Uygur Hanlığı Dönemi Moğolistan’daki Eski Türk Yazıtları” 4. Baskı. Ankara: Bilgesu Yayıncılık.
▪ KAŞGARLI, M. (Mayıs 2005) “Divanü Lügati’t-Türk” 1. Baskı. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
▪ AYDIN, E. (Kasım 2015) “Yenisey Yazıtları” 1. Baskı. Konya: Kömen Yayınları.