Bilge Kagan Yazıtı – Doğu Yüzü 14. Türük Budunug Yiçe İtdi / Taş Okuması.

Bu sayfada, Bilge Kagan Yazıtı, Doğu yüzü 14. Satırda geçen “Türük Budunug yiçe itdi.” bölümünün taş üstünde okuması ve incelemesi yapılmıştır.

Bilge Kagan Yazıtı, Bilge Kagan’ın ölümü üzerine oğlu Teŋri Kagan tarafından dikilmiş olup sözler yine Bilge Kagan’a aittir. Önemli bir bölümü Kül Tigin Yazıtı’yla benzerlik gösterir çünkü o da Bilge Kagan’ın sözleridir.

Yazıtta 1. Göktürk Devleti’nin ilk kuruluşuna kısaca değinip Bumın ve İstemi Kaganlardan söz etse de kitabede ağırlıklı olarak 2. Göktürk Devleti’nin kuruluşundan başlayarak babaları İlteriş dönemini ve kendi dönemlerini dile getirir.

Doğu Yüzü 14. Satırda geçen,
[“𐱅𐰇𐰼𐰜 : 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍 : 𐰘𐰃𐰲𐰀 : 𐰃𐱅𐰓𐰃” – “Türük Budunug yiçe itdi.]
“Türk Milleti’ni yine düzene koydu.” İfadesi babaları İlteriş (Kutlug) Kagan’ın ölümü üzerine tahta geçen amcaları Kapgan Kağan için söylenmiştir.

• Günümüz Türkçesiyle o günkü Türkçe üzerinde dikkatimizi çeken bir konu it- eylemidir. Bu aslında bugünkü etmek olmalıdır ve yazıtta hep “düzenlemek”, “düzene koymak” anlamında kullanılır. Bu ét- eylemi kapalı e sesiyle olduğu için (𐰅) i’ye yakın bir ses verir ve tarihte i ile yazıya çok kez geçtiği görülür. Osmanlıcada da i ile yazıya geçmiştir.

• Millet anlamında kullanılan Budun ise ünlü uyumuna göre –ug eki eki almıştır. Koyu renkli “Türk Milleti’ni” eki görevindedir. Bu ek bugün Türkçede “İ Hal (belirtme)” ekidir. Eski Türkçe Dönemi’de (Göktürkçe & E. Uygurca) bu ek –(I)g biçimindedir.

Bu şekilde birlikte bir yazıt parçasını daha okumuş ve incelemiş olduk. Diğer bir taş üstünden okuma için bu sayfaya bakabilirsiniz.


Oğuzhan BALTAOĞLU


Kaynaklar
. Wikipedia Bilge Kagan Yazıtı görseli.
. ERGİN, M. (Kasım 2007) “Orhun Abideleri” 40. Baskı. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.