Türk Lehçelerinde ve Eski Türkçe Dönemi’nde (Göktürkçe & E. Uygurca) “Çok” Ne Demek?

Türk lehçelerinde “Çok” kavramı, Eski Türkçe Dönemi’nde (Göktürkçe, E. Uygurca) yazıtlarda öküş/üküş biçiminde görülürken Türk lehçelerinde ağırlıklı olarak “Köp” biçiminde bulunur. Bunun yanı sıra aşağıda belirttiğimiz “öte, juda, bik(pek)” gibi sayısal olmayan değerler için kullanılan çok karşılıkları vardır.

Türk lehçelerinde “çok” sözcüğüne karşılık çoğunlukla “köp” sözünün kullanıldığını görüyoruz. Bu aslında bize hiç de uzak bir sözcük değil. Bir insana kendi göbeği kadar yakın. Köpük, köpürmek, göbek gibi büyümeyi, kabarmayı, çoğalmayı ifade eden sözcüklerimizde ben buradayım diyor ama biz onu ilk anda fark etmiyoruz.

Göktürkçe: Öküş/ üküş
Türkiye Türkçesi: Çok
Azerbaycan T: Çox
Kazakça: Köp /Öte
Kırgızca: Köp
Özbekçe: Köp /Juda
Kazan Tatarcası: Küp /Bik

Bir de ikinci sırada yazdığım karşılıkları var ki (öte, juda, bik), bunlar daha çok soyut, manevi kavramlarda kullanılan çok karşılıklarıdır. Göktürkçede ise bunun birinci karşılığı “öküş” idi. Tabi bu sayıca ve hacimce artmayı ifade eden çok’un bir karşılığı oluyor. Farklı durumlar için farklı kullanımları söz konusu olur.


Oğuzhan BALTAOĞLU