Türk Orhun Alfabesi’nde Yuvarlak Ünlülerin Yazım Kuralları

Bu sayfada, Türk Orhun Alfabesi’nde yuvarlak ünlülerin (O/U – Ö/Ü) hangi durumlarda yazıldığı, hangi durumlarda tekrar edilmediği ve bunun yazım geleneğindeki gerekçeleri açıklanmaktadır.

(Not: Görseldeki damgaların ses değerlerleri önceki tablolarda verilmiştir. Onları inceleyebilirsiniz.)

• Türk Alfabesinde yuvarlak ünlüler (𐰇 – 𐰆) mutlaka yazılan türdedir. Yalnızca arka arkaya tekrar edenlerin başka bir sözcükle ayırt edici özelliği bulunmuyorsa yazılmadıkları görülür.

Bu yüzden sözcükte bulunduğu durumda en çok yazılma oranı yuvarlak ünlülerde bulunur.
* İlk hecede mutlaka yazılırlar.
* Sözcük sonunda bütün ünlüler gibi yazılırlar.
* Eski Türkçede belirli eklerde özellikle yazılırlardı.
Örn.
Bu ekler:
3. Kişi Emir Kipi (-zun/-zün)
Ettirgenlik Ekleri ( -tur/-tür)
Geniş Zaman Ekleri (-ur/-ür)
Bunlara örnektir.

Ne zaman yazılmazlar?
Tekrar ettiği durumda başka bir sözcükle ayırt edici değillerse yazılmazlar.
Türk alfabesinde ünlü sesler çok kullanılmadığı için bu yuvarlak ünlülere de bazen yansıyarak yazılabilen durumlarda da yazılmadıkları görülebilir. Yalnız bu çok daha nadir bir durumdur.

Bu kurallar, imla geleneğinin daha özenli olduğu Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk Yazıtları için daha tutarlıdır. Bu kurallar diğer yazı sahalarında görülse de bu kadar özenli olmayabilirler. Yolluğ Tigin bu işi ciddiyetle yapmıştır. Kendi yazıtının yazıcısı olan Tonyukuk da diğer iki yazıt kadar olmasa da oldukça iyidir.


Oğuzhan BALTAOĞLU

Kaynak olarak, Muharrem Ergin’in Hoca’nın “Orhun Abideleri” eseri üzerinde okumalarımla kişisel tespitlerim olmak üzere ilgili makalelerde de parça parça bu tür bilgileri bulabilirsiniz. Bu tür yazım kurallarını Yenisey için de Irk Bitig için de bizzat tespit ve kontrol etmeden asla yazmıyorum.