Türk Lehçelerinde ve Eski Türkçede (Göktürkçe & E. Uygurca) “Gün” ve “Güneş” Ne Demek?

Türk lehçelerinde “Gün” ve “Güneş” kavramı Eski Türkçe Dönemi’nde (Göktürkçe, E. Uygurca) aynı sözcükle söylenerek “Kün” demekti. Bununla birlikte Güneş, gün ışığı anlamına gelerek “Küneş” biçiminde söyleniyor ve yüksek sıcaklık anlamında “Kuyaş” da güneş için kullanılıyordu. Türk lehçelerinde de gün ve güneş aynı şekilde Kün demektir. Küçük lehçe farklılıkları yukarıdaki tabloda ve açıklamalarda belirtilmiştir.

Türk Dili’nde güneş ve gün aynı sözcükle söylenir. Günü başlatanın ve hayat ışığının güneş olması sebebiyle Türkler günü de güneşle ifade etmiştir.

“Güneş” sözü aslında “gün ışığı” anlamına geliyor. Küne- (mek) “-ş” yapım eki aldığı şeklinde çözümlemesi yapılır. Aslında “Kün” yani “gün” tek başına güneş anlamına gelir. Türk lehçelerinde de hem gün hem güneş aynı mantıkla ortak kullanılır.

En eski yazılı kaynaklara gittiğimizde Göktürkçe “Kün” ( 𐰜𐰇𐰤/𐰚𐰇𐰤 ) sözünün hem gün hem güneş olduğunu görüyoruz. Ayrıca “Küneş” sözü de görünüyor. Eski Uygurcada buna “Kuyaş” ı da ekleniyor ve bazı Türk lehçelerinde bugün de kullanılmaya devam ediyor. Göktürkçe, Eski Uygurca ve en çok konuşanı olan 7 Türk lehçesinde Gün ve güneş sözcüklerini görüyoruz.

. Divanü Lügati’t Türk (1074) Orta Türkçe Dönemi
Kün: Gün ve Güneş.
Kuyaş: Yazın olan şiddetli sıcak, çok parlak güneş ışığı.

. Göktürkçe: Kün, küneş.
. Eski Uygurca: Kün, Küneş, Kuyaş

Türkiye Türkçesi: Gün – Güneş
Azerbaycan T. : Gün – Günǝş
Kazakça: Kün
Kırgızca: Kün
Özbekçe: Kun – Kuyaş
Türkmence: Gün – Güneş
Kazan Tatarcası: Kön – Koyaş


Oğuzhan BALTAOĞLU