Tegme > Değme (Her) Ne Demektir?

Tegme/Değme sözcüğünün, bugün de “değmesi” ve “değme kişi” gibi kullanışları görülür ve Eski Türkçedeki “Teg-” (Değmek) eyleminden gelerek bu kullanışıyla “her” anlamı taşır.

“Tegme > Değme” : (2. Anlam) “Her” demek.

*Kök olarak Eski Türkçe Dönemi (Göktürkçe & E. Uygurca) : Tegme (teg-) > Değmek, dokunmak anlamındadır. Yazıtlarda “vurmak”, “saldırmak” anlamında da kullanılmıştır.

İkinci anlamı olan “her” ise gittikçe kullanımı azalan ama köklü sözcüklerimizden biridir. Bir dil varlığı ve dil zenginliğimizin bir parçasıdır. Sözcüklerimizin nasıllığını ve nereden geldiklerini bilerek kullandığımızda onu daha bilinçli kullanma ve koruma şansımız olur.

Bu ikinci anlamın gördüğümüz en eski yazılı kaynağı 1074 yılı eseri Divanü Lügati’t Türk‘tür. Kaşgarlı Mahmud bunu örnek kullanımlarıyla açıklıyor.

*Divanü Lügati’t Türk’te (1074) bunlar “Tegme kişi” (Herkes) ve “Tegme neñ” (Her şey) örnekleriyle sunuluyor ve “Her” anlamını karşıladığını gösteriyor.

Kelime tahlili:
Değmek (teg-) eylemine “-me” isim-fiil eki getirilerek oluştuğu görülüyor. Bir olasılık -An sıfat-fiil ekinin eski bir biçimi olan -IgmA (-igme) ekini de almış olabilir. “Ulaşılabilen her şeyi” kast etmek için kullanıldığı anlaşılıyor.

2 Olasılık:
*1. Teg- + -me > Eylem köküne ad yapan “-me” isim-fiil eki getirilerek. (Değme işinden)
*2. Teg- + -Igme > Eylem köküne ad yapan “-IgmA” sıfat-fiil eki getirilerek. (Değen)


Biz de unutulmaya yüz tutmuş bir sözcüğümüze can suyu olalım.


Oğuzhan BALTAOĞLU