Kül Tigin Yazıtı’ndan Cümle İncelemeleri, Kelime tahlilleri.

Aşağıda Kül Tigin Yazıtı’ndan örnek cümleleri ve kelime tahlillerini görüyoruz.

“Neñ neñ sabım erser beñgü taşka urtum.”
“Her ne sözüm var ise ebedi taşa yazdım.”
KT. G/11

• Neŋ (neng) sözü Türkçede “şey” demektir. “Neŋ neŋ” ikilemesi burada “her ne” anlamı taşır.

• Sab > Söz / Sabım > Sözüm
Sab: Ad kökü.
-(I)m: 1. Kişi iyelik eki.

• Erser > İse : (var ise.) Er- olmak eyleminin bir biçimidir. Bizdeki “ermek” anlamı olduğu gibi aynı zamanda bugünkü “i-” ek eylemimizdir.)
Er-: Eylem kökü.
-ser: Göktürkçe dönemi zarf-fiil eki. Sonraki E. Uygurca döneminde bu şart kipi olarak kabul edilecek.

• Beŋgü > Bengi, ebedi.
Beñgü: Ad gövdesi. Bunun kök olduğu söylenemez çünkü ek aldığı görülüyor. Fakat kök durumu net olmadığı için kök ve ek ayrımı sağlıklı yapılamıyor. Bu tür durumlarda sözü “gövde” olarak almak doğrudur.

• Taşka > (Taş -ka) > Taşa
Taş: Ad kökü.
-ka: Eski Türkçe döneminde yönelme (e) hal eki “-kA” idi.

• Urtum > Vurdum. (taşa yazdım.) Ur- -tu -m.
Ur-: Eylem kökü.
-tu: Görülen geçmiş zaman eki.
-m: Birinci tekil kişi eki.
————————
“Bödke körügme begler gü yañıltaçı siz?”
“Bu zamana tabi olan (gören) beğler olarak mı yanılacaksınız?”

• Bödke: Bu + öd -ke.
• Öd: zaman.
–ke: Yönelme (e) hal eki.

• Körügme: Kör- (I)gme. / (Gören – tabi olan)
-(I)gme: Bugünkü -An sıfat-fiil ekli.

• Begler gü: Beg -ler gü (Beyler mi?)
Beg: Ad kökü.
ler: Çokluk eki.
-gü: Bir soru edatı kullanım türü.

• Yaŋıltaçı siz?: Yañıl- -taçı + siz. (Yanılacaksınız?)
-taçı: tAçI Gelecek zaman eki.
Siz: Bu dönemde ikinci çoğul kişi eki yerine kullanılan “siz” kişi zamiri.
.————————
“Aŋar körü biliñ”
“Ona göre bilin.”

• Aŋar: A -n -garu (Ona, ona doğru.)
A : O zamiri.
-n: Zamir n’si.
-garu (yön gösterme eki)

• Körü: Kör- + -ü (Görerek, göre)
Kör- : Eylem kökü.
-ü: -U zarf-fiil eki. (-erek, -arak görevi görür.)

• Biliŋ: Bil- + -Iŋ (Bilin)
Bil-: Eylem kökü.
-(I)ŋ: İkinci çoğul kişi eki. (Siz bil-iŋ)


Oğuzhan BALTAOĞLU